De techniek achter de radio: van AM tot DAB+

AM en FM: twee manieren om geluid te verstoppen in een golf

Een radiozender stuurt een golf uit met een vaste frequentie, de draaggolf. Het geluid zit er op een slimme manier in verstopt, en je radio haalt het er weer uit. Daarvoor zijn twee hoofdmethoden.

AM (amplitudemodulatie): de sterkte van de golf volgt het geluid. Dat is eenvoudig en de golven reiken ver, zeker op lange golf, middengolf en korte golf. Het nadeel is dat elke storing, van onweer tot een lichtknopje, als gekraak of geruis mee klinkt. Het geluid is ook smal, ongeveer als een telefoon met een iets beter geluid.

FM (frequentiemodulatie): niet de sterkte, maar de frequentie van de golf volgt het geluid. Storingen die de sterkte beïnvloeden, doen er dan weinig toe. Het geluid is helder, en stereo is mogelijk. Het nadeel is het bereik: FM-golven reizen in rechte lijnen, dus je hebt veel zenders nodig. In Europa zit de FM-band tussen 87,5 en 108 megahertz.

Achtergrondfoto: John Reinartz met een kortegolfontvanger (1925), Wide World Photos, publiek domein. Verkleind en getint.

Lange golf, middengolf en korte golf: de wereld in

2. 1927
   Philips in Eindhoven zendt voor het eerst over zee, experimenteel op korte golf, rond 30 meter. De zender heet PCJJ.
3. November 1928
   Eddie Startz begint met de Happy Station op PCJJ, een programma voor Nederlanders overal ter wereld.
4. 1933-1940
   PCJJ zendt uit met een vergunning en verhuist naar Huizen. In november 1937 wordt de PCJ in Huizen gedemonstreerd, met een draaibare richtantenne die elk punt op aarde met een scherpe bundel kon bereiken, bedoeld om de Nederlandse koloniën te bereiken, vooral Nederlands-Indië.
5. Mei 1940
   Na de Duitse inval wordt de korte-golfdienst stilgelegd. De zender wordt vernield en later door de Duitsers voor propaganda gebruikt. In oktober 1945 is de PCJJ weer in de lucht.
6. 15 april 1947
   Stichting Radio Nederland Wereldomroep wordt opgericht. In 1949 heeft de zender 40 kilowatt; eind jaren vijftig zijn het drie zenders van 100 kilowatt. In 1960 komen er nieuwe studio’s aan de Witte Kruislaan in Hilversum en in de jaren zestig relaiszenders op Bonaire en Madagaskar.
7. 1938 of 1941
   Bij Lopik komt een middengolfzender te staan. Bronnen noemen voor de start 1938 of 1941 (de zender bij Jaarsveld uit 1937 werd erdoor vervangen). Op 21 augustus 2004 wordt de tweede mast (165 meter, 1332 kilohertz) afgebroken.
8. September 2015
   Radio Maria stopt op 1 september met zijn laatste middengolfuitzending vanuit Lopik (675 kilohertz). Op 4 september 2015 wordt de mast van 196 meter afgebroken: het einde van 75 jaar middengolf vanaf deze plek.

Achtergrondfoto: Omroeper met grammofoonplaten in de studio (jaren veertig), Archief van de Finse omroep Yle, publiek domein. Verkleind en getint.

FM in Nederland: het net van 1954

2. Juni 1954
   Het tienjarenplan van de NOZEMA gaat van start: Nederland moet een landelijk FM-net krijgen voor betere ontvangst. De eerste FM-zender staat in Hulsbergen bij Maastricht (97,5 megahertz) en is op 15 juni 1954 officieel in gebruik, eerst met Hilversum 1. Het zenderplan begint dus in het zuidoosten, niet bij de grote steden.
3. 26 oktober 1954
   Hengelo (Overijssel) begint met testuitzendingen op 97,2 megahertz, met een bereik van ongeveer 50 kilometer. Daarna volgen onder meer Markelo, Diever, Hoogezand en Irnsum, en in een volgende fase Goes, Breda, Eindhoven, Alkmaar en Lopik. Doel was een veldsterkte van minstens 1 millivolt per meter, op het platteland minstens 0,5.
4. 10 december 1960
   De Gerbrandytoren bij IJsselstein, ook de zendmast Lopik genoemd, zendt de eerste twee FM-zenders van 50 kilowatt uit voor de publieke omroep. De toren is 366 meter hoog en werd op 9 mei 1961 door koningin Juliana geopend.
5. 31 maart 1969
   De Gerbrandytoren gaat FM-stereo uitzenden.
6. Maart 2004
   Vanuit de Gerbrandytoren start ook de digitale radio, toen nog T-DAB.
7. 15 juli 2011
   Een brand in de Gerbrandytoren zet de radiozenders tijdelijk uit en grote delen van Nederland raken de FM-ontvangst kwijt. De FM-zenders van KPN blijven wel aan. Pas op 11 april 2012 is alles weer volledig in bedrijf. In 2017 wordt de toren rijksmonument.

Het plan van 1954 was om de AM-steunzenders uit te zetten zodra de FM-dekking klaar was. De middengolf zou blijven voor buitenlandse luisteraars en voor de Nederlandstalige service. Dat uitzetten duurde, zoals hierboven te zien is, tot in de 21e eeuw.

Achtergrondfoto: De Gerbrandytoren in IJsselstein, Gouwenaar, CC0. Verkleind en getint. Op de Wikimedia Commons staat ook een foto van Steven Lek (CC BY-SA 4.0).

Internetradio: van een talkshow in 1993 tot de stream van NPO Radio 2

2. 1993
   Carl Malamud begint met Internet Talk Radio en zijn weekprogramma Geek of the Week, gestreamd via multicast: één stream voor iedereen op het netwerk, niet een eigen stream per luisteraar. Op 24 juni geeft de band Severe Tire Damage het eerste live internetconcert.
3. 1994
   Op 7 november kondigt het Amerikaanse WXYC aan als eerste gewone radiozender op internet te gaan uitzenden. Op 3 december begint KJHK met een van de eerste live en continue internetradiostreams.
4. 1998-1999
   Nullsoft, de maker van de muziekspeler Winamp, brengt in 1998 de streamingserver SHOUTcast uit. Het protocol werkt via gewone HTTP en stuurt titel en artiest mee in de stream; de codes beginnen met ICY. AOL koopt Nullsoft op 1 juni 1999.
5. 2009
   Apple brengt HTTP Live Streaming (HLS) uit: korte stukjes audio of video via gewone webservers, met een afspeellijst die de speler volgt. De BBC gebruikt HLS vanaf 2014-2015 voor live internetradio.
6. Nu
   De meeste stations streamen tussen 64 en 128 kilobit per seconde, met codecs als MP3, AAC en Opus. Je luistert op je telefoon, slimme speaker, auto of tv, en via apps als TuneIn.

Wat is er nodig om radio via internet uit te zenden?

De studio met mengpaneel en afspeelsoftware levert het geluid aan een encoder. Die perst het geluid in een codec zoals MP3 of AAC. Een streamingserver, bijvoorbeeld Icecast, SHOUTcast, Wowza of nginx met een streamingmodule, geeft de stream door aan luisteraars, vaak via een CDN, een netwerk van tussenservers dat de belasting verdeelt. Je speler of app haalt de stream binnen en speelt hem af.

Achtergrondfoto: Serverkasten van NOIRLab in Tucson, NOIRLab/NSF/AURA/T. Slovinský, CC BY 4.0. Verkleind en getint. Een moderne radiostudio zie je op de foto van de 3FM-studio van Dulve (CC BY-SA 4.0).

DAB+: digitale radio in de ether

DAB+ zendt radio digitaal uit via zendmasten, zonder internet. Je ontvangt meerdere zenders per frequentieblok, een multiplex, en hebt meestal minder last van ruis dan bij FM. Een toestel met scherm kan er ook de artiest en titel bij tonen.

2. 2013
   De commerciële landelijke zenders zenden vanaf 1 september 2013 uit op DAB+, de publieke radio vanaf 14 oktober 2013. In 2014 gaat de dekking van de publieke omroep van 70 naar 95 procent.
3. 2020
   In het eerste kwartaal beginnen tien lokale ensembles met samen meer dan 40 zenders. Ook regionaal zijn er meerdere multiplexen. Begin maart 2021 telt de pagina van WorldDAB 2 landelijke en 5 regionale multiplexen en 121 DAB+-zenders, waarvan 68 ook op AM of FM en 53 alleen digitaal.
4. 2024
   Voor lokale DAB+ loopt een consultatie met 57 gebieden (allotments); meer dan 200 lokale publieke omroepen vragen een licentie aan, met in totaal 815 licenties.
5. November 2025
   Uit een onderzoek van het CBS blijkt dat 34,1 procent van de Nederlanders thuis of in de auto DAB+ heeft, tegen 32 procent een jaar eerder. Bijna elke nieuwe auto heeft DAB+ standaard aan boord: 95 procent van de nieuw verkochte auto’s in de tweede helft van 2021.

En FM? De Nederlandse overheid heeft in het verleden gesproken over het uitzetten van FM als DAB+ voldoende succes zou hebben, met 2023 als mogelijke datum in een oude tekst. Een vastgesteld einde van FM hebben we in de gebruikte bronnen niet gevonden. Wil je de stand van zaken weten, kijk dan bij WorldDAB of de Rijksoverheid.

Achtergrondfoto: Sangean DPR-215, een DAB-ontvanger, Solaris2006, publiek domein. Verkleind en getint.