Geschiedenis van de radio in de wereld

1864-1900: eerst de theorie, dan de golven

2. 1864-1865
   James Clerk Maxwell beschrijft in wiskunde dat er elektromagnetische golven bestaan die met ongeveer de lichtsnelheid reizen. Bronnen noemen 1864 of 1865, afhankelijk van of je de eerste presentatie of de publicatie telt. Een toestel bouwde hij niet.
3. 1886-1888
   Heinrich Hertz maakt de golven van Maxwell met een vonkzender en een ringvormige ontvanger zichtbaar in zijn laboratorium. Hij ziet er zelf weinig praktische waarde in. De eenheid van frequentie, de hertz, is naar hem genoemd.
4. 1892
   De Fransman Édouard Branly toont een detector van metaalvijlsel in een glazen buis: de coherer. Oliver Lodge werkt rond dezelfde tijd aan een vergelijkbaar idee en geeft het toestel zijn naam.
5. 1894-1895
   Lodge in Engeland en de Rus Aleksandr Popov bouwen elk een zender en een ontvanger voor draadloze signalen. Buiten Rusland is Popov weinig bekend, maar volgens sommige bronnen deden hij en Lodge dit al een jaar voor Marconi.
6. Rond 1900
   De Indiase natuurkundige Jagadish Chandra Bose hoort bij de vroege experimenteerders met draadloze telegrafie. In het boek Signalling through space without wires (1900) beschrijft Lodge het werk van Hertz en zijn opvolgers; de achtergrondfoto hieronder komt uit dat boek.

Achtergrondfoto: Schema van een ontvanger uit Signalling through space without wires (1900), Internet Archive Book Images, geen beperkingen (publiek domein). Verkleind en getint.

1895-1943: Marconi, Tesla en de octrooistrijd

2. 1895-1897
   Guglielmo Marconi bouwt zijn eerste draadloze verbindingen. In 1897 krijgt hij in Engeland octrooi 7777 en richt hij zijn eigen bedrijf voor draadloze telegrafie op. Hij maakt bestaande ideeën praktisch en zakelijk bruikbaar; dat is zijn grote verdienste.
3. 1900
   Nikola Tesla krijgt in de Verenigde Staten octrooi 645.576, aangevraagd in 1897, op het afstemmen van draadloze circuits. Zijn plan voor een wereldwijd zendsysteem in Wardenclyffe op Long Island strandt door geldgebrek.
4. 12 december 1901
   Marconi meldt dat de letter S (drie puntjes) is ontvangen over de Atlantische Oceaan, van Poldhu in Cornwall naar Signal Hill op Newfoundland. Voor het eerst slaat een draadloos signaal een oceaan over.
5. 1909
   Marconi krijgt samen met Karl Ferdinand Braun de Nobelprijs voor de Natuurkunde voor hun bijdragen aan de draadloze telegrafie.
6. 1943
   Het Amerikaanse Hooggerechtshof beslist in een langlopend octrooigeschil over het afstemmen van radiocircuits en laat Tesla’s octrooi staan, na zijn overlijden. Hoe breed die uitspraak precies was, beschrijven bronnen verschillend; sommige zeggen dat Marconi’s octrooien daarmee onderuit gingen, andere beperken het tot dit ene onderdeel.

1904-1919: spraak, muziek en de buis

2. 1904
   De Brit John Ambrose Fleming bouwt de eerste elektronenbuis met twee elektroden, de diode.
3. 1906
   Lee De Forest voegt een rooster toe en maakt de audion, een triode die zwakke signalen kan versterken. Zonder versterking waren ontvangers stil en waren zenders met spraak en muziek nauwelijks mogelijk. Sommige bronnen noemen voor de eerste triode 1907.
4. 24 december 1906
   Reginald Fessenden zendt vanuit Massachusetts spraak en een muziekopname uit naar schepen op zee en herhaalt dat op oudejaarsavond. Het is een van de vroegste uitzendingen met spraak en muziek. Wat er precies te horen was, is niet met zekerheid bekend.
5. 29 oktober 1913
   Edwin Armstrong vraagt octrooi aan op de regeneratieve ontvanger, die het signaal door terugkoppeling veel sterker maakt. De Forest vraagt later ook een octrooi aan op terugkoppeling; het Amerikaanse Hooggerechtshof gaf hem gelijk, iets waar vakmensen tot op de dag van vandaag over twisten.
6. 1919
   In Den Haag begint Hanso Idzerda met zijn muziekuitzendingen onder de roepletters PCGG. Zijn verhaal staat op de pagina Geschiedenis van de radio in Nederland.

Achtergrondfoto: Lee De Forest met audionbuizen, onbekende maker, publiek domein. Verkleind en getint.

1919-1926: de eerste omroepen per land

Wie telt als eerste? De lijst van Wikipedia over de invoering van radio per land telt de eerste uitzending voor het publiek, en maakt geen onderscheid tussen een proef en regelmatige uitzendingen. Daarom staan hieronder het jaar en de zender die zij noemt, per land op volgorde van jaar. Een eenvoudige winnaar is er niet: Nederland begint volgens die lijst in 1919, Argentinië noemt zichzelf in 1920 de eerste formele zender ter wereld.

2. 1919
   Nederland: PCGG in Den Haag (Idzerda). De eerste Nederlandse omroepvereniging, de HDO, volgt in 1923 in Hilversum.
3. 27 augustus 1920
   Argentinië: de opera Parsifal wordt vanuit het Coliseo-theater in Buenos Aires uitgezonden. De Argentijnse pagina noemt LOR Radio Argentina de eerste formele radiozender ter wereld; dat is een eigen claim en geen onafhankelijk feit.
4. 1920
   Verenigde Staten: de lijst noemt 2XG in New York (1916) en in 1920 de stations 8MK (WWJ) in Detroit en 8XK (KDKA) in Pittsburgh. KDKA wordt vaak genoemd als eerste commerciële zender, met de verslaggeving van de presidentsverkiezing op 2 november 1920. Canada: XWA in Montreal, later CFCF.
5. 1921
   Frankrijk: Radio Tour Eiffel in Parijs. Australië: 2CM in Sydney. Mexico: TND in Monterrey.
6. 1922
   Verenigd Koninkrijk: 2MT in Writtle (van Marconi) en 2LO in Londen; in hetzelfde jaar ontstaat de BBC. Brazilië: SPE in Rio de Janeiro. Nieuw-Zeeland: een zender in Dunedin, later 4AB.
7. 1923
   Duitsland: Funk-Stunde in Berlijn. India: de Radio Club van Bombay (2FV). Zuid-Afrika: JB in Johannesburg. België: Radio Bruxelles. Zwitserland: 2HB in Lausanne. China: een zender in Shanghai (de lijst noemt voor het hele land 1926).
8. 1924
   Sovjet-Unie: Moskou, met zenders van de Komintern en de vakbond. Italië: IRO in Rome.
9. 1925
   Japan: JOAK in Tokio. Zweden: Radiotjänst in Stockholm.

Achtergrondfoto: Ontvangst van een radiotelefoonuitzending in Radio for everybody (Austin Lescarboura, 1922), Internet Archive Book Images, geen beperkingen (publiek domein). Verkleind en getint.

1933-1958: FM, de transistor en de radio op zak

2. 1933
   Armstrong krijgt octrooi op frequentiemodulatie (FM): geluid dat storingsvrij en helder klinkt, doordat de golf in frequentie en niet in sterkte varieert. Het octrooi alleen hielp hem weinig: zijn strijd met RCA om FM duurde jaren, en zijn tweede vrouw won die zaak in 1967, na zijn dood.
3. 1947
   Het eerste werkende transistor wordt gemaakt. Een transistor kan versterken zoals de buis, maar is klein, zuinig en minder breekbaar.
4. Midden jaren vijftig
   De eerste draagbare transistorradio’s komen op de markt. Het toestel op de foto onder het volgende kopje, het model T7-126 van Philco uit 1956, was de eerste transistorradio van dat merk en kon alleen de middengolfband ontvangen.
5. 1957-1958
   Jack Kilby (Texas Instruments) en Robert Noyce (Fairchild) maken de geïntegreerde schakeling. Daarmee begint de verkleining van elektronica die later onder meer in je telefoon en in DAB-radio’s terechtkomt.

Achtergrondfoto: Edwin Armstrong met zijn superregeneratieve ontvanger, onbekende maker, publiek domein. Verkleind en getint.

Wie vond de radio dan uit?

Niemand alleen. Maxwell voorspelde de golven, Hertz maakte ze, Branly en Lodge ontwikkelden detectie, Popov en Marconi bouwden werkende verbindingen, Fessenden bracht spraak en muziek erin, De Forest en Armstrong maakten versterking en betere ontvangst mogelijk. Tesla deed belangrijk werk aan afstemmen en vroeg er octrooien op aan. Vakmensen verschillen van mening over wie het meeste eer verdient: het ene artikel noemt Marconi’s naam bij de uitvinding onterecht, het andere noemt Tesla de echte vader van de radio. Een eerlijke samenvatting is dat het antwoord afhangt van wat je onder uitvinden verstaat.

Achtergrondfoto: Philco-transistorradio, model T7-126 (1956), Joe Haupt, CC BY-SA 2.0. Verkleind en getint.